Yozgat doğudan Sivas; güneyden Kayseri, Nevşehir, Kırşehir; batıdan Kırıkkale; kuzeyden ise Amasya, Çorum ve Tokat illeri ile çevrili olup, 34º 05? - 36º 10? doğu meridyenleri ile 38º 40? - 40º 18? kuzey paralelleri arasında yer alır.Deniz seviyesinden 1300 metre yükseklikte olup 1 412 300 Hektar toprağa sahiptir. 81 İl arasında toprak genişliği bakımından 15. sırayı alır. İlin doğudan batıya gidildikçe yüksekliği azalır.

     İl?in en doğusu ile en batısı arasında 20 050 boylam (meridyen) farkı olup, yerel saat farkı 8? 20? dir. Kuzeyi ile güneyi arasında ise, 10 38?lik enlem (paralel) farkı varır. Ancak, fark az olduğundan iklim üzerinde önemli bir etki yaratmamıştır. İlin, doğu - batı uç noktaları arasındaki kuş uçuşu uzaklık 216 km, kuzey - güney uç noktaları arasındaki uzaklık 144 km. dir. Yozgat, alan bakımından Türkiye?nin 15. İlidir. İlin; izdüşüm alanı ( km²) 13 597, gerçek alanı ise 14 123 km² dir.

JEOLOJİK DURUM

Yozgat jeolojik bakımdan incelendiğinde; I.-III. zamanı kapsayan dönemde oluştuğu; eski ve yeni çeşitli jeolojik yapıların bulunduğu görülür. Bu kayaçlar, başlıca dört grupta değerlendirilebilir:

a)     Metaformik Kayaçlar
b)     Bazik  Kayaçlar
c)     Asidik kayaçlar
d)     Tortul Kayaçlar

              Yozgat?ın jeolojik yapısında dikkat çeken bir özellik de, yer altı sularının  çok fazla değişik  yerlerde kaynak olarak yer üstüne çıkmasıdır.  Bu nedenle, yer altı suyu bakımından oldukça zengindir.

YER ŞEKİLLERİ

             Ülke topraklarının % 1.82?sini oluşturan  Yozgat İli,  yer şekilleri bakımından genelde sade bir  yapıya sahiptir. Yer şekillerinin büyük bölümünü platolar kaplamaktadır. Plotaların üzerinde yüksekliği fazla olmayan dağ ve tepeler vardır.  Plato yüzeyini  parçalayan  vadi tabanlarında ve çukur yerlerde alüvyal ovalar oluşmuştur.  

            İl topraklarının yeryüzü şekillerine oranları aşağıda görüldüğü gibidir.

            % 51.4 : PLATOLAR
            % 37.7 : DAĞLAR
            % 10.9 : OVALAR 

                                                                                       PLATOLAR

Yozgat İli, İç Anadolu Bölgesi?ndeki en geniş plato alanlarından olan ?Bozok Platosu? üzerinde yer almaktadır. Bozok platosu Kızılırmak yayının çevirdiği dalgalı bir arazi özelliğindedir. Ortalama yüksekliği ise, 1200 - 1400 m. arasında değişmektedir. Kızılırmak , Delice Irmak ve kolları tarafından derince yarılmış olan platonun yüksekliği  kuzeybatı ve batıya doğru azalmakta olup,  700 - 800 m yükseklikte olan Kızılırmak taban ovasında sona ermektedir.

            Platonun güneyi lavlarla örtülüdür. Akarsular bu volkanik alan içerisinde gömülerek derin vadiler oluşturmuştur. Platonun kuzeydoğu kesiminde ise, kalker tabakalarının  yaygın olduğu daha dalgalı arazi yapısı görülmektedir.

DAĞLAR
            Platolardan sonra, İl?de en geniş alanı kaplayan yeryüzü şekli, dağlardır. İl?in, doğu ve kuzeydoğu kenarlarında yer alan dağlar, genellikle yüksekliği fazla olmayan kıvrımlı sıradağlar ve aşınarıkk alçalmış tepeler  biçimindedir.

            Kızılırmak Vadisi boyunca kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan AKDAĞLAR İl?deki en önemli sıra dağlardır. Kıvrımlı sıradağlar halinde uzanan Akdağlar, Kızılırmak?ın  akış yönünü  belirlemiş, ayrıca İl?in doğu komşusu olan  Sivas?a doğal bir sınır  oluşturmuştur.  İç Anadolu Bölgesi?nin  de önemli dağ sıralarında olan Akdağlar?ın yapılarında,  genellikle 2. zamanın kalkarleri yaygın olup, eteklerinde ise, neojen tortulları yer almaktadır.

            İl?de, ikinci önemli bağ sırası, DEVECİ DAĞLARI?dır. Bozok Platosu?nun kuzeyi boyunca uzanan  Deveci Dağları Yozgat - Tokat İllerin ile İç Anadolu ve Karadeniz Bölgeleri arasında doğal bir sınır oluşturmaktadır.

            Çorum sınırındaki Zinciri ve Akdağ, Kayseri sınırındaki Akdağlar?ın devamı olan Gevencik ve Keklicek dağları İl?in diğer önemli dağlarıdır. Bozok Platosu üzerinde  arazinin  dalgalı  görünüşünü fazla bozmayan, nispi yükseltileri 250 - 350 m. arasında değişen tepelik alanlar da çoktur. Aşınmaya uğramış bu tepeler seller tarafından parçalanarak, kırgıbayırı (Badland) adı verilen keskin sırtlarla birbirinden ayrılan pürüzlü yüzeyler oluşmuştur.   

OVALAR
            İl?de,  ovaların kapladığı alan azdır. Ovalar, genellikle tepeler arasındaki  çukur yerlere alüvyonların çökmesiyle oluşmuştur. İl genelinde Boğazlıyan, Sarıkaya ve Yerköy ilçelerinde ova arazisi daha geniş yer tutmaktadır.

            En önemli ovalar; Boğazlıyan ve Yerköy ovalarıdır. Yerköy Ovası,  tepelikler arasında  Delice Irmak?ın taşıdığı  alüvyonların çökmesiyle oluşmuş, alüvyal bir düzlüktür. Boğazlıyan  Ovası?da, ilçenin batısında çevredeki tepelerden inen dere ve çayların taşıdıkları alüvyonlarla örtülü olup, 6 - 7 km boyunda, 5 - 6 km enindedir.

            Sarıkaya İlçesi?nin 5 - 6 km kuzeyinde yine aynı şekilde oluşan verimli bir ovadır. Bu ovanın kenarlarında Karayakup, Hasbek ve Çıkrıkçı köy ve kasabaları bulunmaktadır.  Ayrıca çıplak yüzeylerden inen seller vadi diplerinde taban ovaları oluşturmuştur. Çekerek Suyu Vadisi ve Karanlıkdere?de yer alan bağ - bahçe arazileri bu özelliktedir. Bu verimli topraklarda,  vadilerdeki ılık iklimin de etkisiyle üzüm, fıstık ve ayva gibi çeşitli meyveler yetiştirilmektedir.

            Vadi kenarları ve dağ eteklerinde sellerin bıraktığı  materyallerden, birikinti konileri oluşturmuştur. Bu birikinti alanlarına, Karamağara Deresi?nin tabanlı vadisi kenarlarında beligin  olarak rastlanmaktadır.

                                                                                       İKLİM ÖZELLİKLERİ

           Yozgat İl?inde, İç Anadolu Bölgesi?nin yarı kurak karasal iklimi hakimdir. Deniz etkisine kapalı olduğu için, yazlar sıcak ve kurak;  kışlar soğuk ve yağışlı geçer. Yaz ile kış; gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkları yüksektir. Sert iklim koşulları,  Yeşilırmak havzasına giren Çekerek Vadisi?nde biraz yumuşamakta, az da olsa Karadeniz ardı ikliminin etkileri  görülmektedir.

                                                                İL?İN İKLİM ELEMANLARI BAKIMINDAN DURUMU 

            SICAKLIK: Karalar, çabuk ısınır ve çabuk soğur. bu özellikten dolayı deniz  etkisen kapalı olan, Yozgat?ta yazlar sıcak, kışlar ise, soğuk geçer. Temmuz ve Ağustos en sıcak aylardır. Temmuz ayı sıcaklık ortalaması 19.20 C dir. Görülen en yüksek sıcaklık 37.10 C olup, 31 Temmuz 1957 tarihinde kaydedilmiştir.  

            Sıcaklığın 30 0 C ve üzerinde olduğu gün sayısı ortalama 9.8 dir. 250 C nin üzerinde olduğu gün sayısı ise, 54.3?tür. Ancak, sıcak olan bu günlerde bile karasllıktan dolayı  geceler  serindir. Yılın en soğuk ayı  Şubat olup, ortalama sıcaklık -2.1 0C dir.  Yozgat?ta kaydedilen en düşük sıcaklık -24.4 0C dir ve 23 Şubat 1985?te ölçülmüştür. Ortalama olarak yılın 107.8  gününde sıcaklık 00C?nin altına düşer. Bu günler donlu gün kabul edilir. Ortalama olarak,  sonbaharda ilk don tarihi Ekim ayı sonu, ilkbaharda son don tarihi ise, Mayıs ayı başlarıdır.

 NEMLİLİK ve YAĞIŞLAR: İl?de, yağışın aylara ve mevsimlere göre dağılışı düzensizdir. Kış ve ilkbahar yağışlı mevsimler olup, kış aylarında genel olarak kar yağışı  görülmektedir. İlk kar, Kasım ayı başlarında düşer ve Mayıs?ın ilk haftasına kadar devam eder. Yılda ortalama 34 gün kar yağar. Karla örtülü günler sayısı 57.4?tür. Ölçülen en yüksek kar kalınlığı ise, 92 cm dir.

            İlkbaharda görülen yağışların çoğunu, gündüz ısınan havanın hızla yükselerek, soğuması ve yağışa dönüşmesinden kaynaklanan ?Kırkikindi Yağmurları? oluşturur. Yıllık ortalama yağış miktarı 554.6 mm dir.  Yıllık yağış gün sayısı 113.7 dir. Genel olarak bahar  aylarında görülen dolu şağışlarının ortalaması ise, 3.3 gündür.  Ortalama 42.3 gün kırağılıdır.  Yılın 11 gününde sis görülür. Kaydedilen ortalama orajlı (gök gürültülü şimşekli) gün sayısı 15?dir. Ortalama  bağlı nem % 66 olup,  en yüksek orana Aralık - Ocak aylarında (% 77), en düşük orana Ağustos ayında (% 54) ulaşır.

            BAŞINÇ ve RÜZGARLAR: Coğrafi konumundan dolaşı İl?de hakim rüzgar yönü doğuya yakın kuzeydoğu (ENE) dur. Bu yönden yılda 7 743 saat rüzgar eser, ortalama rüzgar hızı 2.9 m/sn dir. En hızlı rüzgar, 33.1 m/sn dir. Ortalama kuvvetli rüzgarlı (hızı 10.8 m/sn ile 17.2 m/sn arası) gün sayısı 46.1; fırtınalı (17.2 m/sn ve üzeri) gün sayısı 4.6 dır. Yozgat?ın  yerel basıncı  ortalama  869.3 milbardır. En yüksek değer 892.9 olup, Ekim ayındı, en düşük değer 841.2 mb olup, Mart ayında kaydedilmiştir.

            BULUTLULUK ve GÜNEŞLENME: Yılın ortalama bulutluluk miktarı, 4.6/10 olup, 108.6 gün  açık  (0.0/10 - 1.9/10) geçer. Ortalama bulutlu gün (2.0/10 - 8.0/10) sayısı 184.8 gündür. 73.7 gün ise, kapalı (8.0/10 - 10.0/10) geçer.

Günlük ortalama güneşlenme süresi 6 saat 44 dakikadır. En fazla güneşlenme süresi  Temmuz ayında, ortalama 11 saat 04 dakika, en az güneşlenme süresi ise, ortalama 02 saat 57 dakika ile Ocak ayındadır.

            Yılın, ortalama güneşlenme şiddeti 323.63 Cal/Cm2 dir. Yıllık ortalama olarak  1076.4 mm buharlaşma olmaktadır.  

            . Ençok sisli gün: ÇANDIR (38 Gün)
            . En az sisli gün: AYDINCIK (3 gün)
            . En az yağış alan yer: BOĞAZLIYAN (377.1 mm)
            . En çok yağış alan yer: AKDAĞMADENİ
            . En az karla örtülü gün: AYDINCIK (12 gün)
            . En yüksek basınç: BOĞAZLIYAN (913.9 mb)
            . En çok orajlı gün: AYDINCIK (23 gün)
            . En az orajlı gün: ÇANDIR (9 gün) 

Dünya iklimi değişiyor. Gaz emisyonlarının meydana getirdiği küresel ısınma; ulaşım  araçları ve termik santrallerde kömür - petrol gibi  organik kökenli yakıtların kullanılması sonucunda Co2 oranının artarak, sera gazı etkisi yaratması ile gerçekleşmektedir.

            Tüm dünyada yaşanan bu ısınma ve iklim değişiklikleri Yozgat İl?inde de, son yıllarda etkili  olmaktadır. Bundan dolayı, sıcaklık, yağış ve mevsim süreleri uzun yıllar ortalamaların dışında değerler göstermektedir.  

        

      Yozgat; Anadolu?nun en eski yerleşim merkezlerinden biridir. Sorgun ilçesi sınırları içerisinde bulunan   ?Alişar Höyüğü? nde yapılan kazılar neticesinde 5000 sene öncesine ait eserler bulunmuştur.Ayrıca,   Anadolu?da ilk siyasi birliği gerçekleştiren Eti?lerin yerleşim merkezlerinden biridir. Merkeze bağlı Büyüknefes,   Dambasan ve Gündoğdu köyleri ile Sorgun ilçesi sınırları içerisindeki Kerkenes Kalesi, Boğazlıyan?a bağlı   Çalapverdi ve diğer bazı bölgelerimizde yapılan kazılar neticesinde Etiler?in izine rastlanılmıştır.Anadolu?da   tarih devrinin başlangıcını sağlayan Hitit?lerin sınırları içerisinde en kalabalık yerleşim merkezlerinden birisini   teşkil ettiği de ortaya çıkarılmıştır. 
            

               M.Ö. 2000 -1500 yılları arasında kurulan ve merkezi Yozgat sınırları içerisindeki Hattuşaş olan Hitit?lerin   hakimiyetinden sonra yöre, M.Ö. 1200?lerde Deniz Hakları istilasının ardından Frig?lerin hakimiyetine girmiştir.   M.Ö. 7. yüzyıl başlarında Kimmer?lerin saldırısına uğramıştır. M.Ö. 6. yüzyılda Lidya Krallığına bağlanarak,   müteakiben Pers?ler, M.Ö. 4. yüzyılda da Makedonya?lılar tarafından ele geçirilmiştir. M.Ö. 3. yüzyılın   başlarında güney kesimi kısa bir süre Kapadokya Krallığının hakimiyetinde kalmıştır. Daha sonra, Anadolu?yu   istila eden göçebe Kelt kabilelerinden Galat?ların yerleştiği Galatya?nın bir parçası olmuştur. Bu nedenle ? galatların Ata yurdu? olarak da bilinmektedir. M.Ö. 2. yüzyıl başlarında kurulan Galatya Krallığı bir süre Pergamon (Bergama) ve Pontus Krallıklarına bağlı kaldıktan sonra, M.Ö. 85?te Roma?nın korumasına girmiştir.

               M.S 395?te Roma İmparatorluğu ikiye bölününce Anadolu, Doğu Roma (Bizans)?ın payına düşmüştür. İslam orduları ve Sasani?ler zaman zaman Bizans elindeki bu bölgeye akınlar yapmış oldukları, ancak a bölgeyi devamlı olarak elerinde tutamamışlardır.

Timur?un Anadolu?dan ayrılmasından sonra, Osmanlı şehzadeleri arasında çıkan saltanat kavgalarında Yozgat ve çevresi büyük sıkıntı çekmiştir. Yeniden Osmanlı Devleti?ne bağlanması ancak 1408?de Çelebi Mehmet döneminde olmuştur. 1413?de kesin olarak Anadolu?da Osmanlı hakimiyetini sağlayan Çelebi Mehmet, Yozgat ve yöresindeki devlet hakimiyetini pekiştirmiştir.Yavuz Sultan Selim döneminde Yozgat ve çevresinde ?Celal? adında bir Türkmen önderinin çıkarmış olduğu isyan kontrol altına alınmışsa da, Yozgat ve yöresi bu isyandan büyük zarar görmüştür. Kanunî Sultan Süleyman döneminde arazi tahririnin yenilenmesi sırasında, bölgede yine karışıklılar çıkmış, ancak kısa sürede denetim sağlanmıştır (1526). 17. yüzyılın sonlarında devlet tarafından BOZOK?a yerleştirilen Mamalu Türkmen oymaklarından,   Çapanoğulları   büyük güç kazanmışlardır. 1728?de Çapanoğullarından Ahmet Ağa, Yeniil Has   Mütesellimliği?ne   getirilmiştir. Bu görevde üstün başarı gösterdiğinden dolayı da, 1732?de de Mamalu   Türkmenlerin mütesellimliği görevine yükseltilmiştir. 1741 yılında ise, BOZOK Mütessellimliği görevine   atanmıştır.Çapanoğlu Ahmet Ağa, bundan sonraki yıllarda etkinliğini komşu sancaklarda da duyurmuştur.  <   Osmanlı Devleti?nce 1745?de ?Kapıcıbaşılı? payesiyle ödüllendirilen Ahmet Ağa, Yozgat ve   yöresinde bazı   bayındırlık hareketlerine girişerek, halkın desteğini kazanmaya özen göstermiştir.   Çapanoğulları, merkezi yönetimle uyum içinde olmayı sürdürmüşler; 1755?de İstanbul?da ortaya çıkan et   sıkıntısını gidermek üzere koyun göndermeleri karşılığında BOZOK Sancağı malikâne olarak Çapanoğlu   Ahmet   Ağa?ya verilmiştir. Böylece, Çapanoğulları Yozgat ve yöresinin tartışılmaz hakimi durumuna   gelmişlerdir. Bu tarihten sonra İstanbul?a sık sık Çapanoğulları hakkında yakınma mektupları gitmeye   başlamıştır.